Nostos: Il Ritorno

'Otro coso.' 2026 bleek de blockbusterzomer van The Odyssey, en laat Nostos daar nu de totale antithese van zijn. Het zwijgen tegen het lawaai, de eenzaamheid tegen de massa, natuurlijk naakt tegen de opgepompte lichamen. In zijn totale droomstaat wordt déze magere Odysseus, een geweldloze, vrijwel abstracte held. Niets meer dan een stipje in het eindeloze grijs van een verwarrende wereld. Met de stilte komt uiteraard ook het lijden, want als het Lot (en dus het Leven) zich tegen je keert, rest je niets anders. Daarmee is deze Italiaanse versie ook wel iets te katholiek naar mijn smaak. De delen zijn beter dan het geheel. Dieren in de nacht, nimfen in het water. Een jongen met een hoepel, zomaar, ooit, eens, oneindig. Sommige shots neigen naar pure kunst. De kleuren doen dan al het werk, volledig verloren voor enig verbaal begrip. Odysseus alleen, zielsalleen, alsof hij achtergelaten is op de maan. Wat gunnen we hem de tempel van thuis. 'Mater, mater!'

Rollerball

'Men playing by an odd set of rules.' De Amerikaanse Sportdroom. Al hun obsessies komen samen in deze hyperbool van het laatste stadium van het kapitalisme. Een ijzeren bal wordt afgeschoten en bepaalt als een roulette leven en dood. James Caan leidt zijn Team Houston van overwinning naar overwinning, maar de Machthebbers willen precies daarom van 'm af. Hij is te goed geworden, als individu. ('Keep silence with me for a minute won't you.') Zoals het een fijne seventies distopie betaamt is er veel tijd voor sfeeracties (magere modellen en borsthaar). Caan zoekt naar antwoorden, maar vindt alleen samengevatte boeken. Enkel in de bieb van Genève staat nog een Claude die iets zou kunnen weten. Een geweldig pregnant detail, al is Rollerball geen Soylent Green. Het beeld van besnorde teamgenoot Moonpie als een Nietschze in het niets op bed kan daar wel mee wedijveren. Afgestompt, afgeschoten, afgedaan. 'Corporate society takes care of everything.'

Caught

'I'm not the type for the yachting party.' Epstein vibes anno 1949. Op de Dorothy School of Charm leren jongedames hoe een rijke man aan de haak te slaan. Barbara Bel Geddes wil dat diep van binnen niet, maar ja, die onwil maakt haar juist aantrekkelijk voor Robert Ryan. Het arme ding moet voor hem méér dan een neukertje zijn, zij wordt zijn proefstuk. Een psycholoog denkt er het zijne van, en de rijkaard van hém. ('You have to find some insane Freudian reason'). In weelderig zwart-wit danst regisseur Max Ophuls door het verhaal. Dit is zo'n noir met verdacht veel plezier in de eigen onzin. Ook wij kunnen ons verlekkeren aan de levens van rijke mensen, geflipt als een flipperkast. Aandoenlijk wordt de film wanneer de 'car-hop' in een variant op Rijk en Geen Geld welbewust weer uit werken gaat. Daar ontmoet zij dokter James Mason. Op zijn praktijk rookt iedereen en slaapt niemand. Het wordt nog bijna woke. 'You're so fancy, you're scaring them away.'

The Emigrants - The New Land

'Heeft er al iemand spijt van de emigratie?' Decennia aan kijkervaring en duizenden films konden niet verhinderen dat ik Troells tweeluik in de verkeerde volgorde keek. Iedereen ging aan het einde van het 'eerste deel' ineens dood... Het daadwerkelijke The Emigrants blijkt gelukkig levendiger, en ook gewoon beter dan The New Land. Gesettled in Amerika begonnen de filmische foefjes (het 'eksperimentele tejater') me tegen te staan, zo plompverloren tussen het naturalisme. Nee, dan het 'vertrekkende' deel. Eerst een ontleding van het feodale Zweden. Mythischer en behekster dan het Beloofde Land. Toch doet ook die heimat verlaten pijn. Daar staan je vader en moeder om nooit meer terug te zien. Eindeloze weken op zee probeert de boerenknecht Robert wat Engels uit een boekje te leren met zijn eenvoudige vriend Arvid. Ook gaat Liv Ullman dan al bíjna dood en weet manlief Max von Sydow zich geen raad met een medepassagiere. ''Hoe breed is die oceaan?'

Sentimental Value

'Ik wou dat haar moeder zó was in de film.' Film als familie-opstellingen, een manier om naderbij te komen en te verwerken. Is dat wel kies? Geniaal-gekke kunstenaars zijn voer voor psychologen, en de Noorse regisseur Trier ís er eentje. Ik kan me me niet voorstellen dat hij geen suïcidale trekken heeft. Heel zijn oeuvre gaat erover. Inmiddels begint dat toch minder aan te grijpen. The first cut, cuts the deepest. Met wat hulp van een fraai bergmanesk huis, pelt Trier een gezin af. Afwezige vader Skarsgard is gevierd regisseur. Moeder – zelf therapeut - pleegde zelfmoord. En de aandoenlijke zussen, die zitten met de genen, gevoelens en gevolgen. De één voormalig kindactrice, de ander, een kinds volwassen toneelactrice. Hun dialoog waarin ze 'uitspelen' waarom dezelfde jeugd andere resultaten oplevert, is een blijvertje in Triers oeuvre. Al het andere: herhaalde zetten voor boomers. 'Je hebt geen enkel recht om je zorgen over me te maken.'

O Agente Secreto

'Je zult nachtmerries krijgen.' 'Die heb ik al, opa.' De grootste film van Kleber Mendonça Filho tot nu toe. Veel budget, wendingen, en muziek. Het is een epos zoals je dat in Brazilië hoort te maken, dus tijdens het carnaval van dreigend dreinende sambasongs. Mede door het feest zijn katholieke ondertonen nooit ver weg – in een van de vele gedenkwaardige scenes verschijnt er een been uít een haai, als een verknipte versie van Noah in de walvis. Van al Klebers films is dit ook de prent die het meest naar Tarantino afbuigt. Het moordlustige plot speelt in de seventies en de 'coole' schurken rocken een snor. Hoofdpersoon Marcello heeft een prijs op zijn hoofd staan en schuilt bij een archief. Dáár belanden we op Klebers terrein. Het gepuzzel met stukjes verleden tijd. Het besef dat elke overgeleverde historie vol gaten zit. Dat geldt nog sterker in een land waar de lange arm der wet gestut wordt door het harige been der corruptie. 'Mijn tijd in Recife is op.'

Screamers

'What is this shit?' 'Mozart.' Zingende zagen maken de dienst uit in deze Philip K. Dick-adaptatie. Daar kan geen opera tegenop, merkt Peter Weller. Voor de gedistingeerde 'commandant' en zijn mannen van buitenpost Sirius 6b is de situatie hopeloos. Ik moest zelf aan de suïcidale soldaten van Salinger denken. De menselijke troepen zijn overbodig, hun 'behouden huis' allang opgegeven. Gelukkig lokt een 'marathonloper' ze naar buiten. 'Light your reds!' Te midden van de straling moeten ze roken, om te overleven. Een geweldig detail, en er volgen er meer. We komen op typisch PKD-terrein. Nepnieuws en neprealiteiten. De Screamers zijn levende en lerende machines. Metal AI kan zelfs – als een soort Claude – Shakespeare citeren. En ja, dat is verdacht. Hoewel de film onevenwichtig aanvoelt, is het toch een manmoedige poging om tot een Blade Runner Junior te komen. Machine-moedig, bedoel ik. 'I have no father, I am my own father.'

Journey to Italy

'I must say one sleeps well in this country.' Een onderkoeld Brits echtpaar maakt een Italienische Reise. Ze vormen een kinderloos echtpaar van middelbare leeftijd, een leeftijd die je maar zelden in films ziet. De ergernissen van de midlife crisis zijn volle bak daar. Op vakantie hebben mensen tijd om over oude liefdes na te denken en over nieuwe liefdes te dromen. Ingrid Bergman en George Sanders spelen de precaire situatie sterk en sereen. In hun Bentley verkrijgen de kaders zelfs wat van Ozu, een waar kwaliteitskenmerk. Regisseur Rossellini, destijds getrouwd met Bergman, observeert ingetogen. Als altijd lijkt hij het meest te genieten van de toevallige cinema verité. Vanuit die chique auto – een personage op zich – trekt de wereld onverstoorbaar langs. Oude gebouwen, neon lichten en silhouetten langs de weg. Maar hoe mooi de wereld ook is, dit huwelijk is en blijft doods als Pompeii en wacht slechts op een cynisch Mariamirakel. 'Is this the way out?'

Who Wants to Kill Jessie?

'Wat is dit!? O, gewoon een tekstballon.' Comic senseless, de perfecte surrealistische afslag voor een fantasy komedie. Dromen komen tot leven als stripboeken – want waarom zou een mens over iets anders dromen dan rondborstige deernen, supermannen en cowboys? Een pedante Tsjechische wetenschapster weet als een 'Czechception' dromen te beïnvloeden. Deze somneoreparatie gaat uiteraard hopeloos de mist in, al zal haar sukkelige echtgenoot daar wellicht anders over denken. Hij beleeft de tijd van zijn leven. De droogkloterij zorgt vanaf het begin voor een vette grijns en wordt gaandeweg nóg beter. Werkelijk elke grap die je met een tekstballon kan maken, wordt gemaakt, en geheel in stijl worden die grappen nimmer oud. Het gedoe met een Skoda deed me aan Tati denken, al is deze film zowel dottiger als platter. Je vergeet 'm precies zoals een droom meteen, maar wat was het gaaf om mee te maken. 'Ik kan niet lezen, meneer!'

Train Dreams

'Every thread we pull, we know not how it affects the design of things.' Oppervlakkig prachtige film. Kalm en fijn, zonder goed te zijn. Esthetisch wel om door een boomringetje (of duizend) te halen. De invloed van Malick is weer eens overduidelijk, en ach, dat blijft ook de beste manier om van Amerika te houden. De eeuwenoude, enorme bomen worden hier omgehakt door een baardige houthakker, wees en sappelaar, nu in het bezit van een gezinnetje. Op de voice-over wordt zijn leven gedragen voorgedragen. Vaak werkt dat niet, maar als de teksten van Denis Johnson (Zuil van Rook!) komen, mag het. Diep beent de film diens novelle overigens niet uit, het blijft vluchtig. Ik had veel meer over dat houthakkersleven willen weten. Grootste mispeer is de overdadig romantische muziek. Ik noteerde: nepklassiek van een popmuzikant? De aftiteling deed deze snob deugd: Bruce Dyssner. 'Right now I could just about understand everything there is.'

The Round-Up

'Ik heb nog wel wat anderen gedood, maar niet veel.' De willekeur van de wildernis. We kennen de waanzin vooral uit Braziliaanse films. De Sertão waar Antonio dos Mortes rebelleerde. Maar Hongarije heeft ze ook. En ook daar zijn het rebellen die door de Staatsmacht verpulverd dienen te worden. In leegte verleidt het fascisme en vult het met orde een gemis. Het fort van de Staat is wit. De doodskaders zwart. Het minimalisme totaal. Zeker het eerste half uur is dit een gruwelplaatje van een film. Een 'vrije trap' leidt naar de simpelste der galgen. Door de leegte lijken de sadistische spelletjes rituelen. Buzzati moet deze film fantastisch gevonden hebben. Altijd een goed Tartaars teken maar de hermetica begon me wat tegen te staan. Het is zéér Europees, ten goede en ten kwade. Gewelddadiger dan Kafka, cynischer dan Blanchot. Het genocidale een zweem van logica geven, dat konden de naties. En waar dat toe leidde... 'Het is jouw leven waarover we het hebben'.

Drie Dagen Vis

'Moet je geen echte baan zoeken?' Ach, moeilijke mannen van de wereld. Binnenvetters, zwijgers vol feitenkennis, bebaarde eenlingen met paniekaanvallen. Dit is dé Hollandse film voor jullie allemaal! Vader Ton Kas komt elk jaar nog een paar dagen naar Nederland. Zoonlief Guido Pollemans wandelt ieder jaar met hem op. Ze bezoeken tandarts, apotheek en schoonfamilie, waar zoon dan zélf ook maar even langsgaat, alsof hij dat soort dingen toch alleen aan het handje van pa kan. 'Pas op bij de trap, we hebben even geen leuning.' Dankzij zulke pareltjes raken vrijwel alle teksten. Iedere minuut klopt het hart van de film harder, ook door de Kaapverdische connectie. Nadat het tweetal eerst langs een RET-remise is getrokken (waar pa ooit werkte), gaan ze naar het huis van oma (waar zoon ooit woonde). Er is een heel verleden wat wij niet zien. Een verleden wat ze samen niet opgelost krijgen, terwijl vader dat héle verleden vertegenwoordigt. 'Het is me wat.'

The Betrayal

'Een samoerai. Hoe treurig.' Belediging ligt altijd op de loer bij de mannen van eer. Een heetgebakerde samoerai vindt zijn Waterloo na een bezoekje aan een dojo. Het probleem is eerder het Hoe dan het Waarom. Hij werd in de rug aangevallen, dat betekent de belediger beledigd! Nadat het afkopen van de schuld met schilderijen is mislukt – iets dat Liechtenstein ooit bij Hitler wél voor elkaar kreeg – moet een plichtsgetrouwe krijgsman de schuld op zich nemen. 'Ik ben me zeer bewust van wat ik vraag.' Een uitgebeend melodrama lang ondergaat hij de slagen van het lot. Verlaten door het barmhartige dwaalt hij door een wereld waarin erewoorden niets meer waard zijn. 'Dat is het lot.' De samoerai probeert de wereld te veranderen ('als je boos bent: leef!') maar delft het onderspit. In het slotgevecht valt alle muziek weg, en iedereen om. Het hoofdpersonage moet zijn vingers van het zwaard pellen. IJzingwekkend vergroeid met ellende. 'Ik ben allang dood.'

This Property Is Condemned

'She's the main attraction.' Het leven van twee zussen en hun foute mama in Mississippi gaat niet over rozen. Moeder runt een wild 'boarding house', een soort shabby Villa des Roses. Iedereen zit achter de oudste zus (Natalie Wood) aan. Begrijpelijk, want ze wordt door haar moeder als product in de etalage gezet (en showt continu haar twee zussen). Mij pakte vooral het faulkneriaanse intro van de film, waarin het jongste zusje (Mary Badham, bekend van To Kill a Mocking Bird) het leven aan de verkeerde kant van het spoor overziet. Per trein arriveert Robert Redford. Brenger van slecht nieuws. Dat het Redfords debuut is geloof je nauwelijks, hij loopt er blasé bij, terwijl hij het tegen Charles Branson en Robert Blake opneemt. De gouden summer night boeit een uur lang op een lekker vieze manier, en is zelfs feministisch voor haar tijd, maar de film lijdt nog meer aan moodswings dan de personages, en verknalt het einde. 'I have no dream.'

Charulata

'Het is niet dat ik tijd tekort heb.' Onlangs las ik Mishra's Op de Ruïnes van het Imperialisme, een boek dat een straffe blik geeft op het reilen en zeilen van van 'het Westen' in 'de Oost'. Tahore wordt er vaak aangehaald, als zachte man die het hevig betreurde dat het nationalisme uiteindelijk 'de redder' werd om 'onafhankelijk' te worden. Ray's even subtiel denkende Charulata is gebaseerd op een verhaal van Tahore. De 'gekluisde' echtgenote Charulata vormt het middelpunt. Zij mag eind negentiende eeuw enkel borduren, boeken lezen en beschaafd doen, terwijl ze zoveel meer in haar mars heeft. De metafoor treft de roos, helemaal wanneer zij de wereld via een verrekijker dichterbij moet halen. Haar anglofiele man ziet de wereld door zijn eigen lens, de krant. Man en vrouw raken – ieder op hun eigen manier - verliefd op verandering van buiten. Het is een verandering van valse hoop en bittere tranen. 'Er is geen representatie.'

The Girl on a Broomstick

'Heeft u een eekhoorn in de familie?' Tsjechische psychedelica pur sang, funky zoals ze alleen daar in de blommenperiode konden maken. Dit keer zowaar géén politieke parabel, gewoon puur plezier met de heks Saxana. Het jonge meisje (van minstens 300 jaar lang nablijven oud) verandert na een soort Fiep Westendorp-animatie al snel in een uil, en komt hegeliaans naar de moderne tijd. De sfeer is die van Annie MG, nog zo'n eeuwig kind uit de seventies. Een gevleugelde Minoes dus, met misschien nét iets te weinig melancholie. De cruijffiaanse schoolratjes weten niet wat hen overkomt! Saxan verandert de leraren in konijnen. De VPRO-kinderseriehumor wordt in de tweede helft nog een vampiertandje bizarder, en dus ook stukken (en Sikhen) beter. De Napoleon-grap werkt op vele niveaus (en in vele onderdelen). Gelukkig houdt men het kort, want veel meer 'bischoppen in een 5007' had ik niet getrokken... 'Ziet eruit als een stevige stoornis.'

Some Came Running

'Your hands on me are not in the least persuasive.' Wonderlijk kapotte film, zowel feministisch als misogyn, en toch fijn. Sinatra speelt zijn bekende persona: een down and out boozer. Wie moet hem nog redden? Dean Martin als mededronkelap? Neen, een vrouw, natuurlijk! Wordt het de straatrat of de nuffige juf? Als setup klinkt het al fout - en het personage van Sinatra gedraagt zich ook als een hork - maar juist in schurende films zit vaak ook wat eerlijks. 'Your kind of violence frightens me', zegt de docente creative writing, nadat Sinatra (een mislukt auteur) haar met 'liefde' bombardeert. Op zijn beurt krijgt Sinatra van hetzelfde laken een legerpak van de 'hostess' Shirley MacLaine. Zij vormt een prachtig eerbetoon aan La Strada. Richting fabuleuze kermisfinale krijgt iedereen het met elkaar aan de stok. Vrouwen tegen andere vrouwen, mannen tegen zichzelf. En uiteindelijk zijn we allemaal de klos. I'm just tired of being lonely, that's all.'

Good One

'You guys are like little monsters.' Wat als de twee oude vrienden van Old Joy één dochter hadden meegenomen? De setup van wandelfilm Good One is, inderdaad, a good one, al blijft het potentiële drama te lang, te goed verborgen. De vibe lijkt best goed. Het prachtige landschap, upstate New York, noodles koken en babbelen met 'trail friends', want ook in de wildernis gaan mensen bij elkaar zitten – net zoals in lege coffeebars. Een hint van wat komen gaat, zit in het dappere 'tampon-motief'. Vrouw zijn op een hike is extra ongemakkelijk. De dialogen tussen de mannen worden intussen ook lastiger. De vader blijkt geen goede vader, en zijn vriend doet wat mislukte single mannen doen. Ja, er zit een feministische lezing achter dikke lage planten-ambient en natuurschoon. Misschien ben ik een hork, maar ik was toch wat verrast door de bui aan het eind. De vrouwelijke bui, welteverstaan. ''Maybe you should get some plants.'

River

'Wow, deze déja-vu is krankzinnig.' De rituele onthaasting van een Japans hotel in de bergen wordt doorbroken door een probleempje. Ze zijn met zijn alleen in een loop van twee minuten beland. De radicale kortheid ervan is museaal stoer, vergeleken met ander films uit dit subgenre. 'Looping' blijkt daarbij een lollig leenwoord, en klinkt in het Japans extra wacky, ja, zelfs als een roeping. Sowieso kreeg deze kijker het gevoel dat hier ook een absurd computerspel in zou zitten, liefst voor de Dreamcast. Die computersfeer komt ook door de digitale cameravoering en het matige acteerwerk. Het laatste zou bewust kunnen zijn: want het heeft ook iets van Klokhuis-cabaret. 'We eten die rijst nu al eeuwen!' De folksy muziek verdient een complimentje, dankzij vleugjes pseudo-Air. Het einde zorgt voor een glimlach en heeft alsnog een computeroplossing in petto. Ik bedoel: een machina ex machina. ''De wereld buiten is te duister, nietwaar?'

The Changeling

'It's an old house. It makes noises.' De timpani van een huis. Componist George C. Scott belandt na een titaans ongeluk met trauma en al in een spookslot. Een Trugschluss. Wat is er tragisch loos? Is het zijn eigen trauma of dat van een ander? Als componist pakt Scott er meteen maar een Akai Ampex-apparaat bij. Een scene die Boards of Canada zou waarderen, want ja, er zijn kinderstemmetjes. Ondertussen is de look, maar ook het letterlijke geluid van de dialogen ultiem eind seventies. Een soort lieve rommeligheid. Dat geldt ook voor de onuitgewerkte personages. Er treden merkwaardige paradoxen op: de film is lekker traag - want eind 1979 durfden ze dat nog in Hollywood - maar tegelijkertijd schiet de film alle kanten op, Er klinkt ook veel te weinig tekst voor de beoogde politieke context. Wijselijk kiest de Hongaar Medak daarom voor groteske sfeer, infernale clichés als onweer, en een geflipte... rolstoel. 'The presence is with us.'